“Een verouderende populatie is geen probleem, maar een succes”

“Een verouderende populatie is geen probleem, maar een succes”

Op donderdag 11 november 2021 sprak collega David van Bodegom in het Academiegebouw van Universiteit Leiden zijn oratie uit als bijzonder hoogleraar ‘Vitaliteit in een verouderende populatie’ aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC). In zijn oratie dook arts en historicus Van Bodegom in de geschiedenis om duidelijk te maken hoe we de huidige epidemie van ‘ouderdomsziekten’ als diabetes type 2 en hart- en vaatziekten een halt toe kunnen roepen. Zo verwees hij onder meer naar de Griekse mythologie, bracht hij 19e-eeuwse ‘hygiënisten’ als Samuel Sarphati en Thomas Allinson in herinnering en citeerde hij beroemdheden als toneelschrijver George Bernard Shaw en Pippi Langkous.

Populatie behandelen
De kersverse hoogleraar sprak eerst over de manier waarop wij verouderen en de grote gezondheidswinst die er voor ouderen nog te realiseren is. Vervolgens maakte hij duidelijk dat we de huidige epidemie van ouderdomsziekten te lijf moeten gaan op het niveau van de populatie in plaats van het individu. “Als de helft van de bevolking overgewicht heeft moeten we niet in elk individu zoeken naar de oorzaak, maar op zoek naar de oorzaak in onze gedeelde omgeving. We leven in een populatie waar een nieuw normaal geldt. Het nieuwe normaal is inactief, heeft overgewicht, een hoog risico op diabetes, hart- en vaatziekten en tal van andere ouderdomskwalen. Een individuele methode voor mensen met een hoog risico is niet de oplossing. We are all at risk. We zullen moeten leren en onderzoeken hoe je een populatie moet behandelen.”

Spelen en uitproberen
Ten slotte betoogde Van Bodegom dat vitaliteit méér is dan gezondheid en hoe peer coaching, spel en spelen daaraan kunnen bijdragen. “Om beter te worden in het voorkomen van ziekte en het bevorderen van gezondheid en vitaliteit in een verouderende populatie, moeten we op kleine schaal in kleine proeftuinen in het veld, in de populatie, nieuwe dingen uitproberen.” Hij noemde hierbij voorbeelden zoals de Vitality Club waar oudere wijkgenoten samen sporten in de buitenlucht, leefstijlprogramma Bij de Kwekerij waar mensen met diabetes type 2 samen bewegen en leren koken, en een nieuw project waarin samen met Buurtzorg wordt onderzocht hoe preventie in de thuiszorg mensen langer vitaal kan houden.

Vitale lange levens
Van Bodegom sloot positief af: “Een verouderende populatie is geen probleem waarvoor een oplossing hoeft te worden gezocht; het is een succes dat zovelen van ons zulke lange levens kunnen leiden. Ik spreek de hoop en ambitie uit dat ik met deze leerstoel een bijdrage kan leveren om meer mensen kansen te geven deze lange levens op een gezonde, gelukkige en vitale manier te kunnen invullen.”

U kunt de oratie ‘Vitaliteit in een verouderende populatie’ van prof. dr. David van Bodegom hier in zijn geheel teruglezen of bekijk de videoregistratie op YouTube (38 min.).

Oratie David van Bodegom: Vitaliteit in een verouderende populatie

Oratie David van Bodegom: Vitaliteit in een verouderende populatie

Vandaag vieren we niet alleen de 13e dies natalis van Leyden Academy on Vitality and Ageing, maar ook de oratie van onze collega en kersverse hoogleraar David van Bodegom. Van 16.00 tot 17.00 uur zal David in het Academiegebouw van Universiteit Leiden zijn oratie uitspreken als bijzonder hoogleraar ‘Vitaliteit in een verouderende populatie’ aan het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), afdeling Public Health en Eerstelijnsgeneeskunde. De leerstoel is ingesteld door Leyden Academy.

Volgens David ligt de sleutel tot gezond en vitaal ouder worden in onze leefomgeving. Hij pleit er dan ook voor om in de strijd tegen leefstijlgerelateerde aandoeningen onze leefomgeving te veranderen in plaats van individuele burgers een schuldgevoel aan te praten. “Zogenoemde ‘verouderingsziekten’ zoals diabetes type 2, overgewicht en hart- en vaatziekten zijn een enorm probleem in Nederland. Terwijl ze deels te voorkomen of verhelpen zijn met een gezonde leefstijl”, vertelt David. Maar in een leefomgeving waar we uren op kantoor zitten en op elk moment van de dag toegang hebben tot ongezond voedsel, is gezond gedrag volgens David moeilijk vol te houden. “Onze omgeving maakt ons ziek, en die moeten we dus ook aanpakken.”

Omgeving stuurt keuzes
Dat het aanbod in de omgeving onze keuzes stuurt, illustreert David aan de hand van een persoonlijk voorbeeld. “Sinds er op mijn werk een schaal met appels naast het koffieapparaat staat, eet ik veel meer appels. Niet omdat ik dat wil of omdat iemand me dat heeft gezegd, maar puur omdat het er staat. Als we onze omgeving veranderen, dan volgt ons gedrag dus vanzelf. Op deze manier is het plezieriger en kansrijker om een gezonde leefstijl vast te houden.”

Verder kijken dan de spreekkamer
De zorg is hier alleen nog niet op ingericht, merkt David. “Het voorschrijven van medicijnen loont in het huidige systeem meer dan met de patiënt in gesprek te gaan over een gezonde leefstijl.” Gelukkig ziet hij dat er op dit gebied een beweging gaande is. “Ik merk vooral onder jonge artsen en geneeskundestudenten dat leefstijl steeds belangrijker wordt gevonden. Zij kijken verder dan de spreekkamer.” Ook het Nationaal Preventieakkoord en de opname van gecombineerde leefstijlinterventies in het basispakket zijn volgens de hoogleraar stappen in de goede richting. “Maar we hebben de slag nog lang niet gewonnen.”

Ouderen coachen elkaar
Om de vitaliteit van ouderen te bevorderen, richtte David samen met collega’s bij Leyden Academy de Vitality Club op. Dit zijn groepen oudere buurtgenoten die samen een paar keer per week gymmen, geheel op eigen initiatief en dus zonder professionele begeleiding. “Deze clubs zijn een groot succes. Deelnemers komen meedoen voor hun gezondheid, maar blijven terugkomen voor de gezelligheid. Dit laat zien dat het sociale aspect belangrijker is. De ouderen coachen elkaar om gezond te blijven.” De volgende stap is om te onderzoeken of deze vorm van peer coaching ook werkt voor mensen met diabetes type 2. Hiertoe is onlangs het leefstijlprogramma Bij de Kwekerij opgezet. “We gaan onderzoeken of zo’n alternatief verwijstraject gezondheidswinst kan opleveren en op een duurzame manier de zorg kan ontlasten.”

Gezondheidswinst
De komende jaren wil David samen met zijn collega’s de beweging in leefstijlgeneeskunde nog verder brengen. Zijn toehoorders bij de oratie wil hij voornamelijk meegeven dat er nog veel gezondheidswinst voor ouderen te behalen valt. “Om dit te realiseren moeten we onze focus verleggen van het individu naar de populatie.”

De oratie van prof. dr. David van Bodegom is vanaf 16.00 uur rechtstreeks op internet te volgen, via deze livestream op de website van Universiteit Leiden.

Update 11 november 2021:
U kunt de oratie ‘Vitaliteit in een verouderende populatie’ van prof. dr. David van Bodegom hier in zijn geheel teruglezen of bekijk de videoregistratie op YouTube (38 min.).

De Kwekerij

In kwekerij de Ecotuin in Leiden is in oktober 2021 een pilot van start gegaan voor een leefstijlprogramma dat mensen met diabetes type 2 helpt om duurzaam gezonder te leven. Uit onderzoek blijkt dat mensen hun diabetes kunnen ‘omkeren’ door meer te bewegen en gezonder te eten, maar dat het ook moeilijk is om gedrag te veranderen én dit vol te houden. Doel van het leefstijlprogramma ‘De Kwekerij’ is dat mensen samen aan de slag gaan en elkaar motiveren om gezonder te leven. Het project is een samenwerking van Leyden Academy, het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), reïntegratiebedrijf DZB Leiden en Stichting Je Leefstijl als Medicijn.

Samen ontwikkelen en onderzoeken de partners een leefstijlprogramma waaraan diabetes type 2-patiënten kunnen deelnemen. Dit kunnen patiënten zijn van het LUMC, van huisartsenpraktijken uit de omgeving maar ook kandidaten van DZB Leiden. Ook andere geïnteresseerden met diagnose diabetes type 2 kunnen zich aanmelden door contact op te nemen met onderzoeker Frank Schalkwijk.

Samen tuinieren, koken en bewegen
Bij de kwekerij zijn alle benodigde faciliteiten aanwezig, zoals een ecologische moestuin, een groene omgeving om buiten te bewegen en een professionele keuken om samen te leren gezonder te koken. De deelnemers komen op verschillende dagen in de week bijeen om workshops te volgen: om samen te bewegen, groenten te oogsten in de tuin en te koken. Bij alle activiteiten is peer coaching het uitgangspunt: de groep coacht en motiveert elkaar, zonder hulp van een (zorg)professional.

Naar een effectief leefstijlprogramma
Het doel is om te komen tot een bewezen effectief leefstijlprogramma dat op eigen benen kan staan. In het programma wordt hiertoe een aantal succesvolle (burger)initiatieven gecombineerd:

  • Stichting Je Leefstijl Als Medicijn is een burgerinitiatief met een online community van mensen met diabetes type 2 die elkaar ondersteunen om gezonder te leven.
  • De Vitality Club is een beweegclub voor oudere buurtbewoners, opgericht door Leyden Academy. De deelnemers sporten samen in de wijk en coachen elkaar. De beweeggroepen zijn daardoor laagdrempelig, goedkoop en duurzaam.
  • Het LUMC biedt diverse workshops aan over gezonde voeding vanuit de afdeling Diëtetiek en de centrale keuken.

Twee jaar onderzoek
Onderzoekers van het LUMC en Leyden Academy zijn verantwoordelijk voor de wetenschappelijke evaluatie van de effecten van het leefstijlprogramma. De eerste pilot is nu van start gegaan om ervaring op te doen. In het voorjaar van 2022 start het wetenschappelijk onderzoek met een looptijd van twee jaar. Onderzoeker David van Bodegom van Leyden Academy, tevens hoogleraar Vitaliteit aan het LUMC: “We weten dat mensen van diabetes type 2 kunnen genezen door hun leefstijl aan te passen. Maar we weten ook allemaal hoe lastig het is om je gedrag duurzaam te veranderen. We hebben veel goede ervaringen opgedaan met peer coaching-interventies zoals de Vitality Club, waar wijkgenoten samen aan hun conditie werken. We zien dat mensen komen meedoen om fitter te worden, maar blijven terugkomen omdat het zo gezellig is. We hopen dit effect ook te zien Bij de Kwekerij.”

Lees ook de artikelen ‘Ecotuin wapen in strijd tegen diabetes’ (Leidsch Dagblad, 9 oktober 2021) en ‘Leefstijlprogramma bindt strijd aan met diabetes type 2’ (Sleutelstad, 11 oktober 2021).

Voor meer informatie kunt u contact opnemen met Frank Schalkwijk.

 

Werken aan een gezonde leefstijl bij de Kwekerij

Werken aan een gezonde leefstijl bij de Kwekerij

In kwekerij de Ecotuin in Leiden gaat vandaag een pilot van start voor een leefstijlprogramma dat mensen met diabetes type 2 helpt om duurzaam gezonder te leven. Uit onderzoek blijkt dat mensen hun diabetes kunnen ‘omkeren’ door meer te bewegen en gezonder te eten, maar dat het ook moeilijk is om gedrag te veranderen én dit vol te houden. Doel van het nieuwe leefstijlprogramma ‘Bij de Kwekerij’ is dat mensen samen aan de slag gaan en elkaar motiveren om gezonder te leven.

Dit project is een samenwerking van Leyden Academy, het Leids Universitair Medisch Centrum (LUMC), reïntegratiebedrijf DZB Leiden en Stichting Je Leefstijl als Medicijn. Samen ontwikkelen en onderzoeken de partners een leefstijlprogramma waaraan diabetes type 2-patiënten kunnen deelnemen. Dit kunnen patiënten zijn van het LUMC, van huisartsenpraktijken uit de omgeving maar ook kandidaten van DZB Leiden. Ook andere geïnteresseerden met diagnose diabetes type 2 kunnen zich aanmelden door contact op te nemen met onderzoeker Frank Schalkwijk.

Samen tuinieren, koken en bewegen
Bij de kwekerij zijn alle benodigde faciliteiten aanwezig, zoals een ecologische moestuin, een groene omgeving om buiten te bewegen en een professionele keuken om samen te leren gezonder te koken. De deelnemers komen op verschillende dagen in de week bijeen om workshops te volgen: om samen te bewegen, groenten te oogsten in de tuin en te koken. Bij alle activiteiten is peer coaching het uitgangspunt: de groep coacht en motiveert elkaar, zonder hulp van een (zorg)professional.

Naar een effectief leefstijlprogramma
Het doel is om te komen tot een bewezen effectief leefstijlprogramma dat op eigen benen kan staan. In het programma wordt hiertoe een aantal succesvolle (burger)initiatieven gecombineerd:

  • Stichting Je Leefstijl Als Medicijn is een burgerinitiatief met een online community van mensen met diabetes type 2 die elkaar ondersteunen om gezonder te leven.
  • De Vitality Club is een beweegclub voor oudere buurtbewoners, opgericht door Leyden Academy. De deelnemers sporten samen in de wijk en coachen elkaar. De beweeggroepen zijn daardoor laagdrempelig, goedkoop en duurzaam.
  • Het LUMC biedt diverse workshops aan over gezonde voeding vanuit de afdeling Diëtetiek en de centrale keuken.

Twee jaar onderzoek
Onderzoekers van het LUMC en Leyden Academy zijn verantwoordelijk voor de wetenschappelijke evaluatie van de effecten van het leefstijlprogramma. De eerste pilot is nu van start gegaan om ervaring op te doen. In het voorjaar van 2022 start het wetenschappelijk onderzoek met een looptijd van twee jaar. Onderzoeker David van Bodegom van Leyden Academy, tevens hoogleraar Vitaliteit aan het LUMC: “We weten dat mensen van diabetes type 2 kunnen genezen door hun leefstijl aan te passen. Maar we weten ook allemaal hoe lastig het is om je gedrag duurzaam te veranderen. We hebben veel goede ervaringen opgedaan met peer coaching-interventies zoals de Vitality Club, waar wijkgenoten samen aan hun conditie werken. We zien dat mensen komen meedoen om fitter te worden, maar blijven terugkomen omdat het zo gezellig is. We hopen dit effect ook te zien Bij de Kwekerij.”